Ik zou mijn studenten deze week de vraag kunnen voorschotelen: “Welke geopolitieke factoren spelen een rol in de oorlog Rusland-Oekraïne?” Het gesprek zou dan kunnen gaan over ging over gasleidingen, historische invloedssferen, tarwe-export en de waarde van de Krim voor de marine. Prachtig. Tot de realiteit toesloeg: deze jongeren krijgen in de eerste twee jaar van het secundair onderwijs gemiddeld één uur per week om dit soort wereldvraagstukken te leren ontleden. Eén uur. In een tijd waarin de wereldorde kraakt, de machtspolitiek terug is en desinformatie een industrie is.

Spoiler alert – Ik had die vraag helemaal niet gesteld. Ik was gewoon zelf aan het proberen te begrijpen wat de stunt van Trump, de poging om Maduro te ontvoeren, zou betekenen voor de wereldorde. Maar terwijl ik daarover nadacht, besefte ik iets pijnlijks: mijn leerlingen hebben hier nauwelijks taal voor. Niet omdat ze niet willen leren, maar omdat we hen maar één schamel uur aardrijkskunde per week geven. Eén uur om een wereld te begrijpen die draait op grondstoffen, machtspolitiek, handelsroutes, algoritmes en energie-afhankelijkheid. Eén uur om te leren hoe een actie in Venezuela, een blokkade in de Rode Zee of een deal in Beijing hun toekomst bepaalt. Het is simpelweg te weinig. We vragen van hen wereldburgerschap, maar we geven hen de kaarten niet om de wereld te lezen.

We verwachten van deze generatie dat ze straks, als kiezers en beleidsmakers, weloverwogen keuzes maken over klimaat, defensie, soevereiniteit en Europa’s toekomst. Maar we geven ze amper de instrumenten om de kaart te lezen waarop dat alles zich afspeelt. We sturen ze weerloos een storm in, met een kompas dat ze nooit hebben leren gebruiken.

De wereld is chaos, ons onderwijs is statisch
De analyse van politicoloog Jonathan Holslag dat de pijlers van onze Europese welvaart rotten, is hard maar raak. Het verval is niet enkel economisch of militair; het begint bij het verval van ons begrip. Hoe kunnen we een strategie voor Europa bedenken als steeds minder mensen snappen hoe de fundamenten van de mondiale machtsverhoudingen in elkaar steken?

Aardrijkskunde is geen vak over hoofdsteden uit het hoofd leren. Het is het enige vak waar de oorlog in Oekraïne, de Chinese Nieuwe Zijderoute, de waterstress in Afrika, de algoritmes van TikTok en de stijging van de zeespiegel voor onze kust logisch samenvallen. Het leert systeemdenken. Het leert dat de keuze voor een goedkope T-shirt in de winkel hier, arbeidsomstandigheden in Bangladesh en de machtsambities van China met elkaar verbonden zijn. Toch behandelen we het als een bijvakje.

Vlaanderen in neutraal, terwijl de wereld overschakelt
De parallel met de Vlaamse en Europese politiek is pijnlijk. Terwijl grootmachten hun invloedssferen hertekenen – of dat nu met tanks of met desinformatiecampagnes is – houden wij ons bezig met eindeloze discussies over postjes en de verdeling van middelen binnen een systeem dat zelf onder druk staat. We zijn als een bestuurder die driftig de bekleding van de autorijtuigstoelen herstoffeert, terwijl de motor oververhit raakt en de weg voor ons in een afgrond verdwijnt.

Onze jeugd voelt die urgentie wél. Zij stellen de vragen van deze tijd: “Gaat Vlaanderen verdrinken?” “Worden er oorlogen gevoerd om water?” “Waarom heeft Rusland zo’n belang bij de Zwarte Zee?” Het zijn vragen die blijk geven van een diep besef dat alles met alles samenhangt. Het is onze plicht – nee, onze overlevingsplicht – om hen niet te antwoorden met een gehaast uurtje per week, maar met een degelijke opleiding tot kritisch wereldburger.

Een concreet voorstel: geografie als kern van burgerschap
Daarom een oproep aan de onderhandelaars die vandaag naar een nieuw regeerakkoord toewerken, en aan de onderwijskoepels die onze curricula vormgeven:

Maak van aardrijkskunde een strategisch kernvak. Verhoog het wekelijkse aantal uren in de eerste en tweede graad substantieel. Geef het de status die het verdient: de integrator van wetenschap, economie, politiek en ethiek.

Investeer in de leraren. Geef hen de ruimte, de bijscholing en het vertrouwen om diep op actuele geopolitieke en ecologische kwesties in te gaan. Laat leerlingen daarover debatteren, scenario’s onderzoeken, kaarten leren interpreteren als blauwdrukken van de macht.

Koppel het vak expliciet aan burgerschap. Een weerbare democratie heeft burgers nodig die door de rook van propaganda en simplistische retoriek heen kunnen kijken. Wie begrijpt hoe Poetin zijn gas als wapen gebruikt, of hoe sociale mediaplatforms geopolitieke agenda’s kunnen pushen, is minder vatbaar voor manipulatie.

De keuze is simpel. Ofwel blijven we investeren in de “feel-good momenten” van een onderwijs dat de wereld uit zijn voegen ziet barsten, maar de jeugd niet leert waarom die barst. Ofwel kiezen we voor daadkracht, investeren we in kennis en geven we de volgende generatie het kompas en de zeekaarten om door de perfecte storm van de 21ste eeuw te navigeren.

Dag Europa? Enkel als we blijven slapen. Het wordt tijd dat we, beginnend in onze Vlaamse klassen, wakker worden.