Dag Frank, met je hangmat en je “socialisme”

De hangmat: als een systeem een fout wordt!

In de jaren zeventig weefden we een hangmat om de zwakkeren in te dragen. Er waren armen genoeg. Dat was geen toeval: het systeem klopte. Veel dragers, weinig liggers, en wie lag, wist dat hij ooit zelf zou dragen.

Een systeem kent drie dingen: een voorraad, een instroom en een uitstroom. De voorraad is het aantal mensen in de mat. De instroom is het aantal mensen dat erin gaat liggen: ouder worden, ziek worden, werk verliezen. De uitstroom is het aantal dragers dat blijft meetrekken. Zolang de uitstroom de instroom aankan, blijft de mat in balans. Zodra dat omslaat, is het geen kwestie van mening meer maar van rekenregels.

En dat is precies wat er structureel gebeurt. Het aantal mensen op werkleeftijd per 65-plusser is de voorbije decennia flink gedaald, en volgens het Planbureau gaat die richting nog verder. Dat is geen dagkoers. Dat is de vorm van de bevolkingspiramide, en daar wordt elk kind in de tweede graad op ondervraagd.

Het venijn zit in de vertraging. Een bevolking vergrijst niet in één verkiezingscyclus, ze vergrijst in veertig jaar. Wie vandaag de touwen laat zakken, voelt het pas als zijn opvolger al op het podium staat. Systemen met vertraging belonen wie de rekening doorschuift en straffen wie ze presenteert.

Dat is de tweede fout: de prikkels. Een democratie die elke vier tot vijf jaar stemmen telt, optimaliseert voor het kortste gewin. Dat is geen karakterfout van de politicus, dat is wat het systeem van hem vraagt. Wie een mat uitbreidt, krijgt applaus. Wie vraagt wie hem gaat dragen, krijgt een tegenstander. Zo ontstaat een versterkende lus: hoe groter de mat, hoe moeilijker hij nog te verkleinen valt, en hoe meer mensen zich ervan afhankelijk voelen.

Daarom blijven wij het over de verkeerde dingen hebben. We debatteren over een tekort of een afspraak, over wie er schuldig is en wie het snelst een akkoord sluit. Dat zijn dagkoersen. Een systeem pas je niet aan met dagkoersen, maar met hefbomen:

  • De regels. Hoe verhoudt zich wat je bijdraagt tot wat je ontvangt, en hoe snel past dat zich aan aan hoe lang we leven?
  • De prikkels. Loont het om te dragen, of loont het om in de mat te blijven liggen?
  • De informatie. Weet elke kiezer wat een belofte echt kost, en wie hem betaalt, en wanneer?
  • Het doel. Een hangmat die iedereen opvangt, of een hangmat die iedereen op termijn kan blijven dragen? Dat is niet hetzelfde.

Wie dat niet leert zien, rekent zich kapot op de symptomen. En wie vandaag het aantal liggers verhoogt zonder het aantal armen te verhogen, bouwt geen solidariteit. Die bouwt een ramp met uitstel.

Ik hou van de hangmat. Daarom tel ik de armen, en daarom denk ik in systemen.

fotocredit: wikicommons

Geef een reactie