of wat een viersterrengeneraal ziet wat wij niet zien

Stel: er stapt een generaal een zaal binnen. In uniform. Vier sterren. En dan zegt die man: het grootste gevaar voor de wereldvrede is niet Poetin, niet IS, niet een kernbom, maar het is het klimaat. Hoongelach alom, verbazing hier en daar.

Dat is precies wat Tom Middendorp deed. Hij was de hoogste militair van Nederland. En hij kreeg er een spotnaam voor: de klimaatgeneraal. Dat was géén compliment. Hij heeft het gewoon op zijn boek gezet.

Dit is dus geen boek van een activist. Geen protestbord, geen soep tegen een schilderij. Dit is een man die twintig jaar lang met een geweer en een landkaart in de smerigste hoeken van de wereld stond, en die daar iets zag wat hem niet meer losliet.

Wat hij zag

In Afghanistan gingen zijn mannen niet alleen achter Talibanstrijders aan. Ze ontdekten ook dat oude irrigatiekanalen, eeuwenoude systemen die dorpen van water voorzien, ineens militaire doelwitten werden. Wie het water heeft, heeft het dorp. Kapot water = honger = boeren die opium gaan telen omdat papaver tegen droogte kan en tarwe niet. En wie kocht die opium op? Juist.

Zie je wat daar gebeurt? Een kapotte gracht in een uithoek van Azië wordt via een omweg van vijf stappen een financiering voor een terreurbeweging. Dat is geen klimaatverhaal. Dat is aardrijkskunde in zijn puurste vorm: alles hangt met alles samen, en meestal via het water.

Verderop neemt hij je mee naar de Sahel, waar boeren en nomaden vechten om dezelfde lap vruchtbare grond die elk jaar wat kleiner wordt. Naar de Arctische zeeën, waar smeltend ijs plots nieuwe scheepvaartroutes opent en dus nieuwe grenzen om over te ruziën. En naar wat hij “de dakgoot van de wereld” noemt: de zuidflank van de Himalaya, waar meer dan een miljard mensen hun rijst vandaan halen uit smeltwater. Als dáár de kraan hapert, weet niemand wat er gebeurt.

Waar je moet opletten (ja, ook bij een generaal)

Nu komt het stuk dat ik graag in de klas heb. Middendorp legt overal verbanden: droogte → armoede → conflict. Soms klopt dat. Soms gaat het te rap.

Neem Somalië. Zijn verhaal: de vis raakt op, de visser wordt piraat. Klinkt logisch. Maar de meeste onderzoekers zeggen: de Somalische staat stortte in 1991 in elkaar, de kustwacht verdween, en toen kwamen buitenlandse trawlers uit Europa en Azië de zee leegvissen terwijl anderen er gifafval dumpten. Vissers begonnen “belasting” te heffen op die schepen, en dát groeide uit tot kaping. Droogte in 2008 gooide er olie op het vuur, maar de lont lag er al twintig jaar.

Dus: is klimaat de oorzaak? Of de versneller? Of gewoon het excuus dat makkelijker te verkopen is dan “wij hebben hun zee leeggevist”?

Wie dat onderscheid leert maken, wordt echt goed in aardrijkskunde. En in het lezen van het nieuws.

En dan het tweede deel

Waar de meeste klimaatboeken eindigen met doemdenken, begint dit boek daar pas. Middendorp laat zien hoe legerkampen worden gebouwd die ná de missie blijven staan als water- en energiehub voor de lokale bevolking. Hij schrijft over een Nederlander, Ap Verheggen, die op een van de droogste plekken op aarde drinkwater uit de lúcht haalde. Nog klein, nog experimenteel, maar het werkt.

Dat is de toon van het hele boek: geen paniek, wel weerbaarheid.

Waar je begint

Niet vooraan. Doe dit:

• Sla het boek open bij Afghanistan en lees het stuk over de waterinfrastructuur. Twintig bladzijden. Daarna kijk je nooit meer naar een gracht zoals vroeger.
  
• Of blader naar “de competitie om vruchtbare grond” in de Sahel. Daar zie je in één paragraaf hoe iets lokaals zoals een kudde, een veld, een regenbui die niet komt schokgolven geeft tot in een vluchtelingenkamp en uiteindelijk tot op een Europese kustlijn.

Eén van die twee, en je hebt beet.

Wat als…?

Want dat is uiteindelijk de vraag die dit boek bij je achterlaat. Wat als de generaals gelijk hebben en de politici te traag zijn? Wat als klimaat niet het probleem is, maar de vergrootglas op problemen die er al waren? En: wat als wij hier in Vlaanderen, met onze flop van een betonstop en onze waterbeheersing die pas nieuws wordt als een straat blank staat, gewoon nog niet doorhebben dat dit ook óns verhaal is?

Lees het. En kom dan maar met tegenargumenten.